Rối loạn lưỡng cực
Rối loạn lưỡng cực, còn được gọi là bệnh hưng-trầm cảm, là một rối loạn tâm thần nghiêm trọng ảnh hưởng đến cảm xúc, tư duy và hành vi của người bệnh. Bệnh lý này đặc trưng bởi sự biến đổi bất thường giữa các giai đoạn hưng cảm và trầm cảm. Trong giai đoạn hưng cảm, người bệnh có thể cảm thấy tràn đầy năng lượng, lạc quan và tăng cường hoạt động, nhưng đôi khi cũng có những hành vi mạo hiểm hoặc không hợp lý. Ngược lại, trong giai đoạn trầm cảm, họ có thể cảm thấy buồn bã, tuyệt vọng, mất hứng thú và thậm chí có ý nghĩ tự tử. Chẩn đoán và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giúp người bệnh kiểm soát các triệu chứng và duy trì chất lượng cuộc sống.
1. Giới thiệu về rối loạn lưỡng cực
Định nghĩa rối loạn lưỡng cực:
Theo DSM-5 của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ, rối loạn cảm xúc lưỡng cực bao gồm rối loạn lưỡng cực I, rối loạn cảm xúc lưỡng cực II và khí sắc chu kì. Các rối loạn này sẽ có các giai đoạn cảm xúc khác nhau là hưng cảm, trầm cảm, hỗn hợp và hưng cảm nhẹ. Tùy thuộc vào loại giai đoạn cảm xúc mà bệnh nhân có để xác định bệnh nhân thuộc loại rối loạn cảm xúc nào.
Tầm quan trọng của việc nhận biết và điều trị
Chẩn đoán và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giúp người bệnh kiểm soát các triệu chứng và duy trì chất lượng cuộc sống. Hiểu biết và thông cảm đối với người bệnh rối loạn lưỡng cực là bước đầu quan trọng để hỗ trợ họ trong hành trình tìm kiếm sự ổn định và hạnh phúc.
2. Nguyên nhân gây ra rối loạn lưỡng cực
Yếu tố sinh học
Nguyên nhân của rối loạn lưỡng cực là do sự tương tác của các yếu tố di truyền, hóa học thần kinh và môi trường. Nhiều gen di truyền được cho là làm tăng nguy cơ mắc rối loạn lưỡng cực. Gen đầu tiên được nghiên cứu vào năm 1987 nằm trên nhánh ngắn của nhiễm sắc thể số 11. Kể từ đó, ít nhất 30 gen đã được nghiên cứu làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Vai trò của hóa học thần kinh liên quan đến sự mất cân bằng trong các hệ thống liên quan đến chất dẫn truyền thần kinh monoaminergic, đặc biệt là dopamin và serotonin.
Yếu tố môi trường
Một số sự kiện trong cuộc sống có liên quan đến sự phát triển của rối loạn lưỡng cực như: bị ngược đãi thời thơ ấu, đặc biệt là lạm dụng hoặc bỏ bê tinh thần. Các sự kiện căng thẳng khác trong cuộc sống liên quan đến việc phát triển rối loạn lưỡng cực bao gồm sinh con, ly hôn, thất nghiệp, khuyết tật và mất cha mẹ sớm.
3. Triệu chứng của rối loạn lưỡng cực
Các giai đoạn hưng cảm (manic episodes)
Một giai đoạn hưng cảm phải kéo dài ít nhất một tuần, bệnh nhân có khí sắc tăng và ít nhất 3 triệu chứng cảm xúc khác.
Một giai đoạn hưng cảm phải kéo dài ít nhất một tuần, bệnh nhân có khí sắc tăng và ít nhất 3 triệu chứng cảm xúc khác.
– Khí sắc tăng
Khí sắc tăng trong một giai đoạn hưng cảm biểu hiện là hưng phấn, phấn khích và vui sướng quá mức. Khí sắc tăng được nhận thấy bởi những người xung quanh. Khí sắc tăng được coi là một triệu chứng quan trọng của giai đoạn hưng cảm, bệnh nhân có thể bị kích thích, đặc biệt khi mong muốn của người bệnh không được thoả mãn.
– Tự cao
Bệnh nhân đề cao mình quá mức bình thường, nếu nhẹ thì bệnh nhân giảm sự tự phê bình, nặng hơn thì bệnh nhân tự đề cao mình rõ ràng và có thể đạt đến mức độ hoang tưởng. Bệnh nhân có thể nêu các ý kiến về các vấn đề mà họ không hề biết trước đây. Mặc dù không có một chút kinh nghiệm hoặc khả năng đặc biệt nào, bệnh nhân vẫn bắt tay vào viết tiểu thuyết hoặc viết giao hưởng, hoặc công bố một công trình bất khả thi.
– Giảm nhu cầu ngủ
Giảm nhu cầu ngủ có ở hầu hết các bệnh nhân trong giai đoạn hưng cảm và gần như hằng định. Bệnh nhân chỉ ngủ vài giờ, thức dậy rất sớm nhưng không hề thấy mệt mỏi, trái lại họ tự cảm thấy tràn trề sức sống.
– Nói quá nhiều, nói nhanh
Bệnh nhân thường có áp lực phải nói, giọng của họ to, nói nhanh và khi đã nói thì khó làm họ ngừng lại. Bệnh nhân có thể nói không ngừng suốt cả ngày, họ nói về mọi chủ đề. Thường họ đang nói về chủ đề này, họ nhảy ngay sang chủ đề khác. Họ luôn gây ồn ào bằng cách nói về một nội dung nào đó, đả kích hoặc bình luận theo hướng bi kịch hoá.
– Vui vẻ quá mức
Bệnh nhân luôn biểu hiện thái độ vui vẻ quá mức với bất kỳ sự vật hiện tượng nào xảy ra xung quanh. Họ thể hiện nét mặt vui sướng, thái độ hân hoan, nói cười huyên thuyên. Bệnh nhân thường ca hát, đọc thơ, diễn kịch một cách say sưa mà không cần biết người xung quanh có muốn thưởng thức hay không.
– Ý nghĩ nhanh
Ý nghĩ của bệnh nhân có thể tăng nhanh về tốc độ, nhưng các ý nghĩ này vẫn có mối liên kết với nhau. Một số bệnh nhân có giai đoạn hưng cảm cho rằng các ý nghĩ của họ xuất hiện chồng chéo đan xen lẫn nhau.
– Phân tán chú ý
Bệnh nhân biểu hiện rõ ràng là mất khả năng tập trung chú ý. Họ không tập trung vào một công việc nhất định nếu có các kích thích từ bên ngoài. Do đó họ thường can thiệp vào mọi việc xung quanh, gây ồn ào, nói chuyện quá to hoặc di chuyển đồ đạc trong phòng.
– Tăng hoạt động ưa thích
Bệnh nhân có thể tăng các hoạt động ưa thích một cách nhanh chóng và không suy nghĩ kỹ lưỡng, bốc đồng như mua sắm rất nhiều, tiêu rất nhiều tiền vượt xa khả năng chi trả của họ. Họ có thể dễ dàng nhận lời quan hệ tình dục với những người không quen biết. Ngược đãi trẻ em, vợ (chồng) hoặc các hành vi bạo lực xuất hiện rất phổ biến trong giai đoạn hưng cảm nặng. Bệnh nhân có thể đập phá đồ đạc, đốt nhà, đánh người vô cớ hoặc với những lí do rất mơ hồ. Các vấn đề xã hội khác như trốn học, học kém, thất bại trong nghề nghiệp, li dị hoặc hành vi chống xã hội có thể gặp trong mọi giai đoạn của rối loạn cảm xúc lưỡng cực (hưng cảm, trầm cảm, hỗn hợp).
Các giai đoạn trầm cảm (depressive episodes)
Một giai đoạn trầm cảm phải có ít nhất 5 trong số các triệu chứng trong đó phải có triệu chứng Khí sắc giảm hoặc (và) Mất hứng thú hoặc sở thích cho hầu hết các hoạt động, kéo dài trên 2 tuần. Các triệu chứng cơ bản là: Khí sắc giảm, Mất hứng thú hoặc sở thích cho hầu hết các hoạt động, Rối loạn ăn uống, Rối loạn giấc ngủ, Rối loạn vận động tâm thần, Giảm sút năng lượng, Cảm giác vô dụng hoặc tội lỗi, Khó suy nghĩ, tập trung hoặc ra quyết định, Ý nghĩ muốn chết hoặc có hành vi tự sát
4. Phân loại rối loạn lưỡng cực
Rối loạn lưỡng cực I
Rối loạn lưỡng cực I (Bipolar I Disorder) cần phải đáp ứng các tiêu chí sau đây cho giai đoạn hưng cảm. Giai đoạn hưng cảm có thể xảy ra trước hoặc xảy ra sau các giai đoạn hưng cảm nhẹ hoặc giai đoạn trầm cảm.
Rối loạn lưỡng cực II
Rối loạn lưỡng cực II (Bipolar II Disorder) được đặc trưng bởi các giai đoạn trầm cảm nặng xen kẽ với các giai đoạn hưng cảm nhẹ ( ít nhất một giai đoạn hưng cảm nhẹ và ít nhất một giai đoạn trầm cảm.), còn gọi là hưng cảm nhẹ (hypomania).
5. Chẩn đoán rối loạn lưỡng cực
Chẩn đoán rối loạn lưỡng cực I và II yêu cầu sự đánh giá cẩn thận từ các chuyên gia tâm thần. Quá trình này bắt đầu bằng việc thu thập thông tin chi tiết về các triệu chứng hiện tại và quá khứ. Bác sĩ tâm thần sẽ tiến hành các bài kiểm tra tâm lý và phỏng vấn lâm sàng để xác định các giai đoạn hưng cảm, hưng cảm nhẹ và trầm cảm. Tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) được sử dụng để xác định xem bệnh nhân có đáp ứng các tiêu chí cụ thể cho rối loạn lưỡng cực hay không. Sự phân biệt giữa rối loạn lưỡng cực I và II dựa trên sự tồn tại của các giai đoạn hưng cảm. Chẩn đoán chính xác là bước quan trọng để đưa ra phương pháp điều trị hiệu quả, giúp bệnh nhân quản lý triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.
6. Phương pháp điều trị
Thuốc chỉnh khí sắc: Lithium và một số thuốc chống động kinh bao gồm valproate, carbamazepin và lamotrigin thường được sử dụng để kiểm soát và ngăn ngừa tái phát các giai đoạn hưng cảm và trầm cảm.
Thuốc chống loạn thần: Quetiapine, olanzapine và risperidone có thể được dùng để điều trị các triệu chứng hưng cảm và hỗ trợ trong các giai đoạn trầm cảm.
Thuốc chống trầm cảm: Đôi khi được sử dụng kết hợp với thuốc chỉnh khí sắc và thuốc an thần để điều trị giai đoạn trầm cảm.
Sốc điện là liệu pháp điều trị rất hiệu quả và an toàn cho cơn hưng cảm, trầm cảm và cơn hỗn hợp.
Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT): Giúp bệnh nhân nhận diện và thay đổi các suy nghĩ tiêu cực và hành vi có hại.
7. Quản lý và duy trì điều trị
Tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị
Tuân thủ điều trị là yếu tố then chốt trong quản lý rối loạn lưỡng cực. Điều này bao gồm việc uống thuốc đúng liều, đúng thời gian. Tuân thủ điều trị giúp:
Ổn định cảm xúc: Giảm nguy cơ xuất hiện các giai đoạn hưng cảm và trầm cảm.
Cải thiện chất lượng cuộc sống: Giúp người bệnh duy trì các mối quan hệ xã hội, công việc và hoạt động hàng ngày.
Giảm nguy cơ nhập viện: Ngăn ngừa các đợt tái phát nghiêm trọng có thể dẫn đến việc phải nhập viện.
Tăng cường sự hiểu biết: Bệnh nhân hiểu rõ hơn về bệnh tình của mình và biết cách đối phó với các triệu chứng.
Các biện pháp phòng ngừa tái phát
Duy Trì Điều Trị Liên Tục: Uống thuốc theo chỉ định của bác sĩ, ngay cả khi cảm thấy khỏe.
Giám Sát Sức Khỏe Tinh Thần: Theo dõi các dấu hiệu sớm của giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm và báo cáo kịp thời cho bác sĩ.
Quản Lý Căng Thẳng: Học cách quản lý căng thẳng thông qua các kỹ thuật như thiền, yoga, và các hoạt động thư giãn. Đảm bảo có thời gian nghỉ ngơi và thư giãn đều đặn.
Lối Sống Lành Mạnh: Duy trì chế độ ăn uống cân đối, giàu dinh dưỡng. Tập thể dục thường xuyên để tăng cường sức khỏe tổng thể. Đảm bảo giấc ngủ đủ và đều đặn.
Hỗ Trợ Từ Gia Đình và Cộng Đồng: Tạo môi trường gia đình và xã hội hỗ trợ, giúp người bệnh cảm thấy an toàn và được chia sẻ. Nâng cao nhận thức về rối loạn lưỡng cực và cách quản lý bệnh. Tìm hiểu về các yếu tố kích thích có thể gây ra các giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm.
8. Kết Luận
Rối loạn lưỡng cực là một bệnh lý tâm thần mãn tính ảnh hưởng đến tâm trạng, suy nghĩ và hành vi của người bệnh. Bệnh có thể gây ra nhiều suy giảm chức năng trong cuộc sống và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh và mối quan hệ những người xung quanh. Vì vậy bệnh nhân hiểu rõ hơn về bệnh tình của mình theo dõi các dấu hiệu sớm của giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm và báo cáo kịp thời cho bác sĩ. Thực hiện đúng theo chỉ định điều trị của bác sĩ ngay cả khi cảm thấy khỏe.
Liên hệ
Bác sĩ PHẠM THỊ THU Khoa tâm thần Bệnh viện 103
Điện thoại: 0397007074 hoặc 0869812989
Website: bacsitamthan.net
Địa chỉ: CT2 Chung cư viện 103, Yên Xá, Tân Triều, Thanh Trì, Hà Nội.
Tham khảo
Cổng thông tin điện tử của Bộ Y tế https://moh.gov.vn/home
Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ: https://www.psychiatry.org/
Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ https://www.nimh.nih.gov/
Tổ chức Y tế Thế giới – Sức khỏe Tâm thần https://www.who.int/mental_health
